Vanochtend gaat mijn telefoon.
Op het scherm verschijnt de naam van de moeder van M.
Mijn eerste gedachte: is dit goed nieuws of slecht nieuws…?
Een week eerder hadden we elkaar gesproken over het slapen – of beter gezegd: het niet slapen – van haar dochter.
Uitgeputte nachten
M. is acht jaar en heeft autisme en een algehele ontwikkelingsachterstand.
Al jaren vormt slapen een groot probleem.
Inslapen lukt pas rond 23:00 uur, meestal in de armen van haar moeder.
Maar daarmee is de nacht nog niet voorbij.
In de tweede helft van de nacht wordt M. weer wakker en staat ze letterlijk “aan”.
Het kan dan gerust nog één tot twee uur duren voordat ze opnieuw in slaap valt.
Daarnaast is ze volledig afhankelijk van haar moeder. Ze slapen samen in bed en zodra moeder beweegt of even opstaat, wordt M. wakker.
De waakzaamheid van M. is groot.
Voor moeder – alleenstaand met twee dochters – betekent dit dat iedere nacht opnieuw energie vraagt die er eigenlijk niet meer is.
Moeder en dochter zijn allebei uitgeput.
Er moest iets veranderen.
Eerst begrijpen waar de slaapproblemen vandaan komen
In het gesprek namen we samen de avond en nacht stap voor stap door.
Niet alleen wat er gebeurde, maar ook waar het mogelijk vandaan kon komen.
Bij slaapproblemen kijk ik altijd eerst breed. Een slechte nacht heeft namelijk lang niet altijd één duidelijke oorzaak.
Daarom beginnen we met een slaapanamnese. Daarbij wordt onder andere gekeken naar een aantal belangrijke vragen:
Zijn er aanwijzingen die kunnen duiden op een slaapstoornis?
Spelen er lichamelijke of medische factoren die de slaap kunnen beïnvloeden?
Hoe groot is de slaapbehoefte van het kind eigenlijk?
Hoe staat het met de biologische klok?
Hoe ziet de slaaphygiëne eruit?
En zijn er factoren die kunnen zorgen voor een verhoogd arousalniveau in de avond?
Pas wanneer je deze factoren zorgvuldig in kaart brengt, kun je beter begrijpen waar het probleem mogelijk ontstaat.
Slaapproblemen bij autisme en prikkelverwerking
Toen we de avond van M. samen doornamen, viel iets op.
In de uren voor het slapen bleef M. zichzelf eigenlijk continu activeren.
Ze rende door het huis, sprong op de bank en was voortdurend in beweging.
Het leek soms alsof ze tegen haar slaap vocht.
Moeder vertelde dat ze soms dacht dat M. eindelijk rustiger werd, maar dat ze dan weer opnieuw begon met rennen of springen.
Vanuit de kennis over prikkelverwerking en arousalregulatie begon hier langzaam een hypothese te ontstaan.
Het arousalniveau van M. was waarschijnlijk nog te hoog wanneer ze naar bed ging.
Ze viel uiteindelijk wel in slaap – maar vooral door hoge slaapdruk.
En zodra die slaapdruk in de tweede helft van de nacht afnam, werd ze weer wakker.
Wat we weten over M.
Overdag zoekt M. veel lichaamsgebonden prikkels op.
trekken aan fluffy materiaal
springen
bewegen
diepe druk
Deze prikkels hebben duidelijk een regulerend effect op haar zenuwstelsel.
Daarom werkten we vanuit de hypothese dat M. een prikkelzoeker is.
Moeder vertelde ook dat spelen met sensorisch materiaal haar vaak zichtbaar kalmeerde en dat ze daar lange tijd mee bezig kon zijn.
Dat gaf een duidelijke richting voor de interventie.
Het avondprogramma: het arousalniveau stap voor stap laten dalen
Samen maakten we een avondprogramma vanaf het moment dat M. thuiskomt tot aan bedtijd.
Het uitgangspunt was simpel:
De prikkels moeten in de avond langzaam afschalen.
Rennen en springen moesten dus uit het programma verdwijnen.
Maar zonder dat moeder haar voortdurend moest begrenzen.
Want begrenzen leidt vaak tot strijd of stress – en dat verhoogt juist weer het arousalniveau.
In plaats daarvan kozen we voor activiteiten die het zenuwstelsel helpen geleidelijk tot rust te komen.
Het avondprogramma ging bestaan uit:
-
wandelen
-
douchen
-
avondeten
-
wriemeltouwtjes in combinatie met een verzwaringsknuffel op schoot
- spelen met sensomateriaal
- massage van het bovenlichaam met een gewichtsdeken op de benen
Deze activiteiten zouden elke avond in dezelfde volgorde terugkomen.
Met als doel voorspelbaarheid creeëren en het zenuwstelsel signalen geven dat het tijd wordt om te gaan slapen.
Daarnaast vroeg ik de logopediste om mee te denken over visuele ondersteuning van het avondritueel, zodat de voorspelbaarheid voor M. nog groter zou worden.
Na het gesprek ging moeder – met een verzwaringsknuffel en een gewichtsdeken – vol goede moed naar huis.
En dan gaat na het weekend de telefoon…
Moeder vertelt dat de knuffel en de deken terugkomen.
Mijn eerste gedachte: oh oh…
Maar niets bleek minder waar.
Moeder was dolenthousiast.
M. sliep.
Ze viel makkelijker in slaap.
En nog belangrijker: ze sliep door.
Moeder kon zich zelfs bewegen of even uit bed gaan zonder dat M. wakker werd.
Mijn volgende vraag was dan ook:
“Maar waarom komen de hulpmiddelen dan al terug?”
Het antwoord was eenvoudig.
Moeder had zelf eenzelfde gewichtsdeken gekocht en de favoriete knuffel van M. verzwaard.
De materialen die ik had uitgeleend waren dus niet meer nodig.
Wat een prachtig nieuws!
Nu hopen dat deze verbetering stabiel blijft, zodat we over een paar weken kunnen kijken hoe we stap voor stap de bedtijd naar voren kunnen brengen en daarmee de slaapduur kunnen normaliseren.
Wat deze casus laat zien
Deze casus laat mooi zien wat er kan gebeuren als de kennis over slapen, autisme, prikkelverwerking en arousalregulatie met elkaar gecombineerd worden.
Slaapproblemen bij autisme blijken namelijk vaak samen te hangen met prikkelverwerking en het arousalniveau van het zenuwstelsel.
Wanneer we gedrag vanuit dat perspectief begrijpen, ontstaan interventies die verrassend effectief kunnen zijn.
Niet door strenger te begrenzen.
Maar door het zenuwstelsel te helpen reguleren.
