Sensorische overgevoeligheid en overprikkeling komen veel voor bij mensen met autisme en een verstandelijke beperking. Vaak denken we dat prikkels moeten worden weggenomen. Maar soms werkt juist het toevoegen van prikkels beter.
Sensorische overgevoeligheid en overprikkeling
Tijdens een observatie zag ik hoe een cliënt zijn handen op zijn oren deed zodra hij de groep binnenkwam. Bij het zingen. Bij het huilen of gillen van andere kinderen. Nog vóórdat het geluid er echt was, liep de spanning al op. Het zou weleens kunnen gebeuren dat…
Wanneer de spanning verder toenam, trok hij zijn kleding uit. De aanraking van stof op zijn huid werd als te intens en onaangenaam ervaren.
Ook geuren speelden een grote rol. De keuken werd vermeden tijdens kookactiviteiten: de geur van gekookte groenten of aardappelen leidde tot een directe vluchtreactie. Tijdens de gezamenlijke lunch zorgden de geuren van boterhammen met pindakaas, ei of leverworst van anderen voor een enorme spanningsverhoging en een kort lontje. Opnieuw was het anticiperende effect groot: alleen al het vooruitdenken aan de geur was voldoende om stress te veroorzaken.
De geobserveerde overreactiviteit – in dagelijkse taal: sensorische overgevoeligheid – op auditief, tactiel en reukgebied werd bevestigd door onderzoek met de sensorische vragenlijst.
De eerste neiging: prikkels weghalen
In de advisering werd onder andere geadviseerd om de omgeving aan te passen. Als je niet dagelijks met prikkelverwerking werkt, is de eerste logische gedachte vaak:
Dan halen we de vervelende prikkels toch gewoon weg?
Dat is ook een mogelijke strategie. Maar in de praktijk blijkt dit vaak niet zo eenvoudig én niet altijd helpend op de lange termijn.
We leven nu eenmaal in een prikkelrijke wereld. Geluiden, geuren, aanrakingen en visuele informatie zijn overal. Volledig elimineren is meestal onmogelijk. Daarnaast kan structureel vermijden ervoor zorgen dat het zenuwstelsel juist nóg gevoeliger wordt voor die prikkels.
Het zenuwstelsel is namelijk voortdurend bezig met scannen: is het hier veilig of onveilig? Daarvoor heeft het informatie nodig uit de zintuigen.
Een bekend voorbeeld: wanneer je een donkere ruimte binnenloopt, zie je eerst bijna niets. Maar na verloop van tijd ga je toch weer vormen onderscheiden. Het zenuwstelsel stelt zich als het ware scherper af om het kleine beetje licht op te vangen.
Datzelfde mechanisme gebeurt ook bij geluiden, geuren en aanrakingen. Wanneer je deze langdurig blokkeert, kan het systeem ze juist gevoeliger gaan registreren.
Dat betekent niet dat prikkels blokkeren nooit mag. Kortdurend dempen of afschermen kan helpend zijn. Maar als structurele strategie kan het de overgevoeligheid juist versterken.
Prikkels toevoegen als regulatiestrategie
Een andere – vaak effectievere – benadering is: prikkels toevoegen om nare prikkels beter te kunnen verdragen.
Je kunt dit zien als overstemmen of maskeren.
Door zintuiglijke prikkels toe te voegen die als prettig en voorspelbaar worden ervaren, krijgen de vervelende prikkels minder impact.
Geluid overstemmen
Als iemand moet verblijven in een omgeving waar onverwachte geluiden optreden, kan het dragen van een koptelefoon met voorkeursmuziek helpen om omgevingsgeluiden te dempen.
In mijn therapieën gebruik ik regelmatig rustige achtergrondmuziek in de gymzaal. Niet om stilte te creëren, maar juist om storende geluiden van buitenaf te overstemmen. Kinderen hebben dan letterlijk hun “oren minder op steeltjes” en de spanning zakt zichtbaar.
Geur beïnvloeden
Bij omgevingen met nare of onvoorspelbare geuren kan een eigen, vertrouwde geur helpen. Denk aan een favoriete parfum, een geurkaars of een homeparfum. Een bekende geur kan veiligheid oproepen en voorkomen dat iemand volledig overspoeld raakt door andere geuren.
Bewegen als regulerende prikkel
Ook beweging kan een krachtige regulerende prikkel zijn. Het valt vaak op dat kinderen die auditief overgevoelig zijn, veel minder last hebben van geluiden wanneer zij bewegen:
– op de trampoline
– tijdens het schommelen
– tijdens fietsen of rennen
Beweging helpt het arousalniveau te reguleren. Slim geplande beweegmomenten in het dagprogramma kunnen:
-
spanning laten dalen vóór een prikkelende activiteit
-
helpen ontladen ná een belastend moment
Hiermee ondersteun je het zenuwstelsel om prikkels beter te verwerken, in plaats van ze alleen maar te vermijden.
Overprikkeling vraagt om een andere benadering
Zintuiglijke overbelasting vraagt zelden om het volledig elimineren van prikkels. Veel vaker vraagt het om:
prikkels anders aanbieden
prikkels combineren
prikkels toevoegen die helpen reguleren
De vraag is dus niet alleen: Welke prikkels moeten weg?
Maar vooral:
Welke prikkels kunnen helpen om deze situatie wél hanteerbaar te maken?
Door vanuit die invalshoek te kijken, ontstaat er ruimte voor maatwerk. En voor oplossingen die niet alleen beschermen tegen overprikkeling, maar het zenuwstelsel ook ondersteunen in leren omgaan met de wereld vol prikkels.
